Naar hoofdmenuNaar hoofdinhoud

HomeThema's

Kenmerken van ouderen met verstandelijke beperkingen

Het ouder worden van mensen met verstandelijke beperkingen kenmerkt zich door een grotere kans op een ‘slechte oude dag’. Er is namelijk sprake van een verhoogde kwetsbaarheid op alle levensgebieden, vanwege  cognitieve, lichamelijke en sociaal-emotionele beperkingen. Het goed inspelen op deze kwetsbaarheid door passende ondersteuning en zorg is cruciaal voor de kwaliteit van leven.

Vijftig-plussers met een verstandelijke beperking zijn wat betreft de combinatie van aandoeningen en het medicijnengebruik, te vergelijken met Nederlandse verpleeghuisbewoners, die gemiddeld 25 tot 30 jaar ouder zijn. 47% heeft vier of meer chronische ziekten en 40% gebruikt permanent vijf tot meer medicijnen. Het karakter hiervan is merendeels anders dan bij normale kwetsbare ouderen.

afbeeldingen

Afbeelding 1 van 1
Logo Toolkit Ouderen. Blauw vlak met een foto van een oudere cliënt met het syndroom van Down. Hij kijkt zijn begeleider aan.
Veroudering op jongere leeftijd

Bij mensen met verstandelijke beperkingen treden bij het ouder worden dezelfde veranderingen op als bij alle mensen en deze zijn onderdeel van een normaal verouderingsproces. Dit zijn bijvoorbeeld: tragere motoriek en reflexen, slechter geheugen, brozere botten. Ouderen met verstandelijke beperkingen, kunnen daarnaast te maken hebben met leeftijdsgerelateerde veranderingen. Deze veranderingen treden niet bij iedereen op en kunnen worden veroorzaakt door genetische aanleg, leefstijl e.d. Deze veranderingen kunnen leiden tot ouderdomsziekten zoals osteoporose, ouderdomsdiabetes, hartproblemen en ernstige zintuiglijke problemen. Een deel van de mensen met een lichte tot matige beperking maakt een normaal verouderingsproces door. Een ander deel krijgt te maken met ouderdomsziekten. Een belangrijk kenmerk is dat normale veroudering en ouderdomsziekten zich op veel jongere leeftijd kunnen voordoen.

Daarnaast hebben deze ouderen relatief ernstiger beperkingen of meerdere aandoeningen tegelijk. Een aantal aandoeningen komt vaker voor. Dit zijn onder meer: dementie, visuele en auditieve beperkingen, diabetes, aandoeningen aan het bewegingsapparaat, problemen met de motoriek, psychiatrische stoornissen, slikproblemen.

De kans op een ‘slechte oude dag’ is dan ook veel groter dan bij de algemene bevolking. Dit leidt tot andere ondersteuningsvragen, bijvoorbeeld op het gebied van zintuiglijke vermogens (gehoor, gezichtsvermogen, reuk- en smaakvermogen), mobiliteit, dag- en nachtritme, veranderingen in de prikkelverwerking en de mogelijkheid om zichzelf te verzorgen. Oudere mensen met verstandelijke beperkingen kunnen anders reageren op medicijnen. Ook herstellen zij vaak minder snel.

De specifieke combinatie van ouderdomsaandoeningen en verstandelijke beperking vraagt om zorg op maat en aandacht voor preventie.

Meer onderscheidende kenmerken
Naast lichamelijke veroudering op jongere leeftijd zijn de volgende onderscheidende punten te noemen:

  • Ouderen met verstandelijke beperkingen, zeker wanneer zij 50 jaar en ouder zijn, zijn vaak veel minder vitaal. Ze zijn minder lichamelijke actief. Ze lijden vaker aan obesitas en depressie.
  • Ouderen met verstandelijke beperkingen nemen gesproken informatie traag op. Hierdoor kan het lijken alsof ze niet goed horen of de informatie niet begrijpen. De gesprekspartner dient hierop in te spelen door langzaam te praten.
  • Door het proces van veroudering verliezen ouderen met verstandelijke beperkingen vaker en sneller de greep op hun omgeving. Daardoor is hun zorgafhankelijkheid en hulpbehoevendheid groter. De kans op overvragen is groot wanneer deskundigheid ontbreekt om het vermogen tot zelfredzaamheid goed in te schatten.
  • De ouderen met verstandelijke beperkingen zijn bijzonder kwetsbaar als het gaat om het kunnen onderhouden van een sociaal netwerk en het kunnen deelnemen aan de samenleving. Het sociale netwerk is klein en bestaat vaak uit mantelzorgers en professionele begeleiders.
  • Ouderen met verstandelijke beperkingen hebben zelden een partner en kinderen. Dit verhoogt de kans op vereenzaming. Wat betreft hun financiële situatie behoren zij vaak tot de minima.
  • Ouderen met verstandelijke beperkingen hebben minder mogelijkheden om zelfstandig invulling te geven aan hun leven. Zij hebben gerichte en deskundige steun van anderen nodig om duidelijk te maken wat hun wensen en behoeften zijn omdat dit in de regel moeilijk voor ze is en vervolgens om deze vorm te geven.



Ouderen met verstandelijke beperkingen hebben een verhoogde kwetsbaarheid op de volgende levensgebieden:

  • gezondheid (lichamelijk en psychisch functioneren);
  • woon- en leefomgeving (zelf verzorging, huishouden, algemene taken);
  • relaties en sociale contacten (communicatie, interactie en mobiliteit);
  • vrije tijd, dagbesteding (leren en toepassen van kennis);
  • inkomen, sociale zekerheid (economisch leven / zelfstandigheid);
  • persoonlijke levensstijl, zingeving en burgerschap (maatschappelijk, sociaal en burgerlijk leven).

Risico’s

De combinatie van een levenslange verstandelijke beperking met normale veroudering en ouderdomsziekten maakt de gezondheidstoestand complex en de oudere extra kwetsbaar. Vooral als de omgeving niet goed inspeelt op vraag en behoefte. Deze complexheid kan  leiden tot een niet adequate verwijzing, een verhoogd risico op een verkeerde diagnose en het lopen van meer gezondheidsrisico. Dit laatste als gevolg van een stapeling van factoren. De juiste kennis van deze specifieke stapeling van factoren en de vaardigheid om adequaat met ouderen met verstandelijke beperkingen te communiceren, zijn erg belangrijk.

Naast het verhoogde gezondheidsrisico, zal bij het niet goed inspelen op de behoefte aan ondersteuning, de kwaliteit van bestaan afnemen op het gebied van autonomie, sociale participatie, emotioneel, fysiek en materieel welbevinden. Het risico op sociaal isolement, misbruik, verloedering, ongelukken en een sterker beroep op de gezondheidszorg neemt toe.

Een belangrijk punt is verder dat als gevolg van communicatiemoeilijkheden de gedragsproblemen kunnen toenemen. Ook bij familie en ondersteuners kan frustratie optreden door het gebrek aan kennis en communicatiemogelijkheden

 



Meer informatie
  • Afscheidsrede: Van Ontginnen naar Oogsten
    Vijftien jaar epidemiologisch onderzoek bij mensen met een verstandelijke beperking. Afscheidscollege van prof. dr. Heleen Evenhuis, mei 2015, Geneeskunde voor Verstandelijk Gehandicapten, Erasmus MC Rotterdam.

  • Artikel: Al jong oud en kwetsbaar
    Artikel in Kenniskatern Markant van 8/2012 over het onderzoek 'Gezond Ouder met een verstandelijke beperking' (GOUD). Kwetsbaarheid is het hebben van een sterk verhoogd risico op een neerwaartse spiraal van verslechterende gezondheid en functieverlies. Uit dit onderzoek komt naar voren dat de gemiddelde kwetsbaarheidsscore van mensen van vijftig jaar en ouder met een verstandelijke beperking overeenkomt met de scores van mensen met een normale begaafdheid, die dertig jaar ouder zijn.

  • Kennis App LVB
    Met deze app, ontwikkelt door het Expertisepunt verstandelijke Beperking,  kunnen zorgprofessionals een licht verstandelijke beperking sneller herkennen. Gratis te downloaden in de App store of Google Play Store

< Terug naar de Toolkit Ouderen


Toolkit Ouderen
Dit artikel is onderdeel van de Toolkit Ouderen van de VGN. Deze toolkit geeft informatie over het verouderingsproces bij mensen met een verstandelijke beperking. De informatie is gericht op gemeenten en professionals, beleidsmakers en huisartsen in de ouderenzorg, thuiszorg of welzijnswerk.
Zie: www.vgn.nl/toolkitouderen.

Icon TwitterLinkedIn IconIcon FacebookIcon Mail