Naar hoofdmenuNaar hoofdinhoud

HomeThema's

Gezondheidsproblemen en risicofactoren bij ouderen met verstandelijke beperkingen

Veroudering bij mensen met verstandelijke beperkingen brengt specifieke gezondheidsproblemen en gezondheidsrisico’s met zich mee. Denk bijvoorbeeld aan dementie, slechthorendheid en visuele beperkingen.

Voor de mensen met een verstandelijke beperking die ouder worden, is het dan ook goed om hierop voorbereid te zijn. Hiervoor is een speciale cursus ontwikkeld: 'Ik word ouder' De handleiding biedt begeleiders en instellingen bouwstenen voor een cursus op maat.

afbeeldingen

Afbeelding 1 van 1
Logo Toolkit Ouderen. Blauw vlak met een foto van een oudere cliënt met het syndroom van Down. Hij kijkt zijn begeleider aan.

In dit artikel worden de volgende gezondheidsproblemen en risicofactoren behandeld:

 


Depressie

Ouderen met verstandelijke beperkingen hebben meer kans op depressies dan ouderen zonder verstandelijke beperkingen. Depressies treden vaker op bij ouderen die meer ondersteuning nodig hebben, minder zelfstandig zijn en chronische ziekten hebben.

Twee groepen ouderen hebben een verhoogde kans om een depressie te krijgen. Deze kans wordt groter tussen het vijftigste en zeventigste levensjaar.

  • Mensen met het syndroom van Down. Deze groep is erg gevoelig voor depressies. Vaak vermoedt men dat er sprake is van dementie. Bij nader onderzoek blijkt dit vaak een depressie te zijn.
  • Mensen met de ziekte van Alzheimer. In het beginstadium van deze ziekte kan zich bij een minderheid gelijktijdig een depressie ontwikkelen.

Het is niet eenvoudig om de diagnose ‘depressie’ te stellen bij oudere mensen met verstandelijke beperkingen. Doordat ouderen vaak ook veel lichamelijke klachten hebben, ziet men een depressie nog al eens over het hoofd. Een depressie kan zich uiten door verergering van gedrag dat al langer aanwezig is. Andere symptomen die kunnen wijzen op depressie zijn: verlies van interesse in zichzelf en in de omgeving.

Zie verder:

  • 'Zo is hij al een poosje'
    Artikel Markant, nummer 3 2014.
    Onderzoek naar depressie van Gezond Ouder met een verstandelijke beperking (GOUD)

Eenzaamheid

Eenzaamheid komt onder ouderen met een verstandelijke beperking bij 37% voor. Dit blijkt uit de Participatiemonitor 2015 van het Nivel.

Zie verder:

  • Website:www.tegeneenzaamheid.nl. Bevat o.a. de 'Handreiking lokale aanpak eenzaamheid' met een overzicht van 50 eenzaamheidsinterventies
  • Website: eenzaam.nl
  • Training: Samen op cursus, paralleltraining voor woonbegeleiders én cliënten met een licht verstandelijke beperking.

Dementie

Dementie komt bij oudere mensen met verstandelijke beperkingen vaak voor. Het stellen van de diagnose is gecompliceerd. Daardoor herkent men de ziekte vaak pas in een laat stadium. Ga naar meer informatie over dementie.

Slechthorendheid

Bij ouderen met verstandelijke beperkingen komen gehoorproblemen vaker voor dan bij normaal begaafde ouderen. Hoe ernstiger de verstandelijke beperking, hoe groter de kans op gehoorproblemen. De problemen worden groter bij het ouder worden.

Bij mensen met het syndroom van Down komt bij bijna 40 procent gehoorproblemen voor. Wanneer zij ouder dan 35 jaar worden, loopt dit percentage op tot 90.

Slechthorendheid is vaak moeilijk te herkennen. Ouderen zijn niet altijd in staat om hun klachten te vertellen. Vaak geven ze wel signalen af via gedrag. Omdat gehoorproblemen effect hebben op het algemene functioneren, is het belangrijk deze zo vroeg mogelijk te signaleren. Vanaf 50 jaar is het belangrijk dat het gehoor regelmatig gescreend wordt.

Zie verder:

  • 'Gehoorproblemen': Uitgebreide informatie op Kennisplein Gehandicaptensector over gehoorproblemen met filmpjes voor mensen met een verstandelijke beperking en folders voor begeleiders.

Visuele beperkingen

Het percentage mensen met een verstandelijke beperking en een visuele aandoening is ongeveer 25%. Bij mensen met een verstandelijke en een motorische beperking ligt dit percentage maar liefst rond de 70%. Het herkennen van slechtziendheid kan erg lastig zijn. Klachten over een verminderd gezichtsvermogen worden vaak vaak niet of nauwelijks geuit. Slechter zien wordt door de omgeving regelmatig niet of te laat opgemerkt. Voorbeelden van signalen die wijzen op een verminderd gezichtsvermogen zijn:

  • Vaak struikelen of botsen tegen mensen en voorwerpen;
  • De handen gebruiken om voorwerpen te herkennen


Visio en Bartiméus zijn expertisecentra voor mensen met een visuele beperking. Via de website www.visio.org is informatie te vinden over een visuele én verstandelijke beperking. Ook via www.bartimeus.nl is veel informatie te vinden.

Diabetes

Diabetes komt iets vaker voor bij mensen met een verstandelijke beperking dan bij de algemene bevolking. Met name bij het syndroom van Down en het Prader-Willi syndroom is sprake van een verhoogd risico op diabetes. Vaak merkt de omgeving alleen uit een gedragsverandering dat er iets aan de hand is. De betrokkene zelf is vaak niet in staat de klachten die op diabetes wijzen te uiten.

De gevolgen van diabetes voor het dagelijkse leven zijn aanzienlijk. Men moet bloedglucosewaarden meten, letten op de medicatie, insuline spuiten, het eetpatroon aanpassen en leren omgaan met de ziekte. Ouderen met verstandelijke beperkingen zijn hiervoor afhankelijk van de steun van begeleiders of familie.

Voor mantelzorgers en begeleiders is diabetes een extra zorg. Wat te doen als iemand zich niet aan het dieet wil houden en de gezondheid in gevaar komt? Er is nu nog weinig aandacht voor de psychosociale kanten van de ziekte. Hoe ondersteun je ouderen met verstandelijke beperkingen en diabetes?

De website www.diabeteszelfindehand.nl biedt mensen met verstandelijke beperkingen, hun begeleiders en mantelzorgers informatie, zodat ze samen beter leren omgaan met diabetes.

Slikproblemen

Bijna de helft van de ouderen met een verstandelijke beperking boven de 50 jaar heeft een slikprobleem. Via www.kennispleingehandicaptensector.nl/slikproblemen  is een online signaleringslijst in te vullen. Dit is een praktisch hulpmiddel om slikproblemen te signaleren. Begeleiders krijgen een goede indicatie of hun cliënt een slikprobleem heeft.

Slikproblemen hebben een grote invloed op de gezondheid en het welbevinden. Door het verslikken kan ondervoeding, uitdroging of longontsteking ontstaan. Het verslikken wordt vaak niet herkend door begeleiders, omdat de signalen niet voldoende bekend zijn. Verslikken wordt verbonden met verslikken en proesten terwijl bij deze groep ouderen slikproblemen zich op een andere manier uiten. Langzaam eten, weinig eetlust, longproblemen of regelmatig koorts zijn een greep uit de mogelijke signalen van slikproblemen.

Mondzorg

Ouderen met verstandelijke beperkingen hebben meer kans op mondproblemen. De motoriek van de kaak is vaak zwak of beperkt. Hierdoor werkt de zelfreinigende functie van de mond minder goed en is er  meer kans op tandvleesontsteking en tandbederf. Voor mensen die niet bij een gewone tandarts terecht kunnen vanwege hun verstandelijke beperking en/of grote angst voor de tandarts, bestaat de mogelijkheid tot specialistische tandzorg. (zie verder bij specialistische zorg)

Zie verder:

  • 'Mondzorg'. Informatie op Kennisplein Gehandicaptensector met links naar andere websites en brochures.

Psychiatrische stoornissen

Mensen met verstandelijke beperkingen hebben ten minste vijf keer meer kans op psychiatrische- en gedragsstoornissen dan normaal begaafde ouderen. De diagnostiek van deze stoornissen kan moeilijk zijn in verband met de communicatieve beperkingen.

Ouderen met psychische en/of gedragsproblemen die bij de GGZ aankloppen, blijken bij nader onderzoek regelmatig tot de groep mensen met een licht verstandelijke beperking te horen. Bij deze groep wordt de verstandelijke beperking pas manifest als ze in de problemen komen. Deze problemen kunnen veroorzaakt worden door het wegvallen van het eigen netwerk, het verliezen van werk en een vaste dagstructuur, de gevolgen van jarenlange medicatie en het niet meer bestand zijn tegen (jarenlang) overvragen. 

Binnen de gehandicaptenzorg is nog onvoldoende expertise aanwezig om met deze problematiek om te gaan, terwijl men binnen de GGZ nog onvoldoende toegesneden is op mensen met een verstandelijke beperking.

Uit de cijfers van het CIZ blijkt dat bij mensen die zowel een verstandelijke als psychische beperking hebben, de vraag naar begeleiding relatief groot is.

Bewegingsarmoede

Onderzoek toont aan dat ouderen met een verstandelijke beperking minder actief zijn dan hun leeftijdsgenoten zonder verstandelijke beperking. De meeste ouderen met een verstandelijke beperking blijven onder de ‘Nederlandse Norm Gezond Bewegen’.

Ook zijn ouderen met een verstandelijke beperking minder fit dan ouderen zonder verstandelijke beperking. Ze hebben bijvoorbeeld minder kracht en uithoudingsvermogen. Lichamelijke activiteit en fitheid zijn een voorwaarde om gezond te blijven en om achteruitgang in activiteiten van het dagelijkse leven te voorkomen. Het is daarom belangrijk dat ouderen met een verstandelijke beperking zo actief mogelijk blijven.

Van begeleiders vraagt dit de vaardigheid om ouderen te motiveren tot bewegen en om beweegactiviteiten in en rondom de woning langzaam op te bouwen. Met een beweegplan op maat, dat onderdeel kan zijn van het ondersteuningsplan, kunnen meer beweegactiviteiten in het dagelijks leven opgenomen en gestimuleerd worden.

Zie verder:

  • 'Meer bewegen: Dromen, ontdekken en doen'. Methode voor begeleiders om volwassenen met een verstandelijke beperking meer te laten bewegen in het dagelijkse leven. Met handreikingen voor begeleiders, een beweegposter en een weekplanner.

  • Beweeg- en educatieprogramma
    Bedoeld om ouderen met een verstandelijke beperking te stimuleren en te ondersteunen om in beweging te komen. Dit programma kan uitgevoerd worden binnen dagcentra en/of ontmoetingscentra vrije tijd. Het is speciaal ontworpen voor activiteitenbegeleiders, bewegingsagogen en fysiotherapeuten die werken met ouderen met een lichte tot matige verstandelijke beperking.

  • Special heroes
    Website van het Special Herous Nederland met beweegprogramma 'Zo kan het ook'. Praktische hulpmiddelen voor organisaties die willen starten met losse sport- en beweegactiviteiten of die sport en bewegen een structurele plaats willen geven in het aanbod van dagactiviteiten. Hier is de Beweegwaaier te downloaden.

  • VB-Fitscan
    De VB-Fitscan is een korte fitheidstest, die door een fysiotherapeut kan worden afgenomen. Deze scan is geschikt voor ouderen met een lichte tot matige verstandelijke beperking die zelfstandig of met hulpmiddelen kunnen lopen.Fysiotherapeuten kunnen zich aanmelden als lid van de LinkedIn-groep 'Kennisnetwerk Fitheid en mensen met een verstandelijke beperking'. Via dit kennisnetwerk worden ervaringen met de scan gedeeld en uitkomsten verzameld.

Vallen

Ouderen met verstandelijke beperkingen vallen vaker dan normaal begaafde ouderen. Dit komt door verslechtering van de mobiliteit, die al op jongere leeftijd optreedt. De gevolgen van vallen kunnen aanzienlijk zijn.  Denk aan lichamelijk letsel en toenemende onzekerheid en bewegingsarmoede als gevolg van de angst om opnieuw te vallen. Valpreventie is dan ook belangrijk. Om goede preventieve maatregelen te kunnen nemen is inzicht in de risicofactoren voor vallen noodzakelijk. Voor dit doel is door Gemiva-SVG de Valrisico-inventarisatielijst (VRI) ontwikkeld. Dit is een eenvoudig instrument, waarmee in korte tijd bepaald kan worden of er bij ouderen met een verstandelijke beperking sprake is van een (potentieel) valrisico.

Zie verder:

  • Artikel 'Laat hen niet vallen'
    Kenniskatern Markant 2012 over valpreventie bij ouderen met verstandelijke beperkingen en de opzet van speciale valpoli

Pijn

Pijn bij mensen met een verstandelijke beperking is soms moeilijk te doorgronden. Ze kunnen de aard en intensiteit van hun pijn niet altijd goed aangeven. Dit maakt het signaleren van pijn moeilijk. Hierdoor ontstaat het risico op onderbehandeling. Als behandelaar, verzorger en begeleider is het van belang alert te zijn op pijnsignalen en deze goed te kunnen observeren en interpreteren. Hiervoor zijn diverse pijnobservatielijsten beschikbaar. Vanaf 2015 is de Richtlijn 'Pijn' voor mensen met een verstandelijke beperking, beschikbaar. Deze richtlijn richt zich op volwassenen ouder dan 18 jaar.


Communicatieproblemen

Communiceren in taal en het begrijpen van wat anderen zeggen levert voor veel mensen met een verstandelijke beperking en hun begeleiders problemen op. Eenvoudige taal gebruiken, veel  beeldmateriaal (o.a. pictogrammen) en langzaam spreken zijn hulpmiddelen.

Zie verder:

  • Gereedschapskist 'Praat met mij'
    Movisie
    De 'gereedschapskist' is ontwikkeld om in gesprek te gaan met mensen met een verstandelijke beperking over de vraag hoe zij hulp en ondersteuning ervaren. De kist bevat vier simpele methoden om mensen met een licht verstandelijke beperking een stem te geven en daarmee te laten praten over beleid en hulp.

  • Website: Totaal Onbegrijpelijk
    Website met richtlijnen en tips voor organisaties en individuele ondersteuners om teksten toegankelijk te maken voor mensen met een verstandelijke beperking.

  • Website: Steffie
    Eenvoudige website voor mensen met een verstandelijke beperking. Geeft (gesproken) informatie over acht onderwerpen. O.a. gezondheid, vrije tijd, geld, eten en drinken.

  • Pictogrammen
    Via deze website zijn pictogrammen verkrijgbaar. Tevens tips voor eenvoudig schrijven.

  • Beeldboek over dementie
    Bij dit beeldboek met als titel 'Dinkske' is een handleiding voor ondersteuners beschikbaar

Syndroom van Down

Bij mensen met het syndroom van Down begint veroudering al vanaf 40-jarige leeftijd. Ze krijgen behoefte aan speciale ondersteuning op medisch en psychosociaal gebied. Kennis hierover is niet altijd voldoende aanwezig bij familie en begeleiders.

Zie verder:

Website: Stichting Down Syndroom. Deze site bevat onder andere informatie over medische begeleiding, Downsyndroom teams voor volwassenen en Down Syndroom en de ziekte van Alzheimer. Daarnaast zijn de volgende brochures te downloaden: 'Down en Oud' en 'Informatie voor gemeenten'.

Slaapproblemen

Bij mensen met een verstandelijke beperking komen slaapproblemen vaker voor dan bij volwassenen en ouderen zonder verstandelijke beperking. Slechte of verstoorde slaap kan grote gezondheidsproblemen veroorzaken.

Zie verder:

  • E-learning Slaapproblemen. Deze e-learning is ontwikkeld door Sherpa samen met andere zorgorganisaties. De module is bestemd voor begeleiders, verwanten en overige zorgprofessionals.

  • Slaapproblemen en actigrafi
    Artikel Markant over het zorgverbeteringsproject bij Abrona

 



Meer informatie

  • Artikel: 'Al jong oud en kwetsbaar'
    Artikel in Kenniskatern Markant van 8/2012 over het onderzoek Gezond Ouder met een verstandelijke beperking (GOUD) naar de zogenaamde kwetsbaarheidsindex. Kwetsbaarheid is het hebben van een sterk verhoogd risico op een neerwaartse spiraal van verslechterende gezondheid en functieverlies Uit dit onderzoek komt naar voren dat de gemiddelde kwetsbaarheidsscore van mensen van vijftig jaar en ouder met een verstandelijke beperking overeenkomt met de scores van mensen met een normale begaafdheid, die dertig jaar ouder zijn.

  • Publicatie: 'Zorg op maat'
    Nivel Kennisvraag, 2016
    Hoe kunnen organisaties en individuele zorgverleners hun zorg beter aan laten sluiten bij mensen met lage gezondheidsvaardigheden? Bij gezondheidsvaardigheden gaat het om cognitieve en sociale vaardigheden van mensen om gezondheidsinformatie te verkrijgen, te begrijpen en te gebruiken in hun eigen situatie. Deze vaardigheden zijn minder aanwezig bij ouderen met een verstandelijke beperking. In deze publicatie wordt een aantal aanbevelingen gedaan voor organisaties en individuele zorgverleners.

  • Onderzoek: Motiveren en steunen van client met verstandelijke beperking bij gezonder leven.
    Onderzoek naar de kwaliteit van de medische zorg en de informatievoorziening tussen mensen met een verstandelijke beperking en huisarts, begeleiders en familie. Wat werkt en wat kan beter? Met filmpje en communicatieformulier ter voorbereiding op contact met huisarts.

  • Website: 'Naar de huisarts'
    Deze website bevat de korte film 'Mensen met een verstandelijke beperking bij de huisarts'. De brochure 'Naar de huisarts' is hier te downloaden. Enkele filmpjes geven uitleg over de brochure. Deze website bevat ook een overzicht van ondersteuningsproducten bij huisartsenbezoek. Bijvoorbeeld een lijst met 100 makkelijke woorden om te kunnen praten over diabetes.

  • Artikel: 'Ervaringen van huisartspatienten met een verstandelijke beperking'
    Artikel over kwalitatief onderzoek naar gezondheidsinformatieoverdracht.

  • Boek: 'Beter weten, lekker eten'
    Door Tamara Zijm en Samantha Kuperus, 2012
    Dit boek gaat specifiek in op voeding voor mensen met een verstandelijke beperking. Het is bedoeld als naslagwerk voor begeleiders.

  • Aandachtspuntenlijst: ‘Veroudering bij mensen met een verstandelijke handicap voor begeleiders’
    (2011) Marian A. Maaskant, Joop Hoekman
    Met deze aandachtspuntenlijst kunnen begeleiders ouderdomsaandoeningen of kenmerken van dementie in kaart brengen. De lijst is gemaakt voor directe ondersteuners van ouderen met verstandelijke beperkingen en is gebaseerd op vragen uit de Dementieschaal voor mensen met een verstandelijke handicap (DSVH).

< Terug naar de Toolkit Ouderen


Toolkit Ouderen
Dit artikel is onderdeel van de Toolkit Ouderen van de VGN. Deze toolkit geeft informatie over het verouderingsproces bij mensen met een verstandelijke beperking. De informatie is gericht op gemeenten en professionals, beleidsmakers en huisartsen in de ouderenzorg, thuiszorg of welzijnswerk.
Zie: www.vgn.nl/toolkitouderen.

Icon TwitterLinkedIn IconIcon FacebookIcon Mail