Pharos: ‘Je begint niet met: waarom rook je?’

Rookvrij voor iedereen

‘In Nederland is er een kloof in levensverwachting tussen inwoners van arme wijken en die van rijke buurten. Het feit is dat mensen in arme wijken gemiddeld vijftien jaar in minder goede gezondheid leven en zes jaar eerder overlijden. Een van de oorzaken? Roken.’ Aan het woord is Marieke Helmus, strategisch adviseur bij Pharos, het expertisecentrum van gezondheidsverschillen. Helmus is initiatiefnemer van het programma Rookvrij Leven voor Iedereen. Dat programma onderscheidt zich door een wijkaanpak: in 38 aandachtswijken door heel Nederland werkt Pharos samen met gemeenten, GGD, sociaal werkers, zorgverleners en bewoners aan een rookvrij leven voor iedereen. 

‘Wat betekent roken voor jou?’

Het programma heeft drie doelen: het gesprek over roken openen en versterken, een verbeterde toeleiding naar geschikte SMR-zorg (stoppen met roken-zorg) en een versterkt begrip van passende SMR-zorg. Een belangrijke focus van de wijkaanpak is de lokale aanwezigheid van welzijnsprofessionals in de wijken. ‘Zij hebben vaak een vertrouwensrelatie met inwoners. Dit helpt om het gesprek over gezondheid, stress en roken aan te gaan.’ Dat doen zij oordeelvrij, benadrukt Helmus. 

‘Roken is geen karakterzwakte, maar een dodelijke verslavingsziekte. Zeker voor mensen met financiële problemen, chronische stress of psychische kwetsbaarheid is roken vaak een overlevingsstrategie. Als je dan als professional begint met te vertellen dat iemand “gewoon moet stoppen”, vergroot je vooral schaamte en afstand.’ In de wijkaanpak Rookvrij Leven voor Iedereen van Pharos en GGD GHOR NL is het uitgangspunt steeds de leefwereld van inwoners in de wijk. Helmus: ‘We vragen niet: waarom rook je? Dat roept meteen verantwoording en verdediging op. We vragen: Wat betekent roken voor jou? En wat doet het met je gezondheid en je portemonnee? Zo ga je naast iemand staan, in plaats van erboven.’

Oordeelvrij vergroot eigen regie

Die manier van vragen stelt sociaal werkers, schuldhulpverleners en andere professionals in staat het gesprek te openen zonder dat ze zelf stoppen-met-roken‑expert hoeven te zijn. Dat geldt dus ook voor begeleiders in de gehandicaptenzorg, geeft Helmus aan. ‘Veel professionals zijn bang dat ze aan de autonomie van cliënten komen als ze roken bespreken. Maar als je oordeelvrij onderzoekt welke rol roken speelt in iemands leven, vergroot je juist de eigen regie. Mensen worden zich bewust van wat roken hen kost en oplevert, emotioneel, lichamelijk én financieel.’

Een praktisch voorbeeld daarvan komt uit Nijmegen. Pharos werkte daar samen met gezondheidsmakelaars en financieel experts in de wijk. ‘Roken komt hier vanzelf op tafel bij het maken van een budgetoverzicht’, vertelt Helmus. ‘Als iemand van de zestig euro die overblijft voor boodschappen twintig euro aan sigaretten uitgeeft, kun je de vraag stellen hoe dat voor hem of haar is? Die vraag is veel krachtiger dan te zeggen dat roken “niet verstandig” is.’

Sluit aan bij vertrouwde gezichten

In de wijkaanpak bleek bovendien hoe belangrijk het is om aan te sluiten bij vertrouwde gezichten en plekken in de wijk. Denk aan ervaringsdeskundigen, sleutelpersonen in moskee of sportclub, of lokale helden die zelf zijn gestopt met roken. ‘Zij kunnen vaak veel beter het gesprek openbreken dan een onbekende zorgprofessional’, aldus Helmus. ‘In de zorg kun je dus ook heel goed samenwerken met rookvrij‑ambassadeurs onder cliënten, naasten of collega’s.’

‘Roken is verweven met iemands identiteit’

De geleerde lessen uit de Rookvrije Wijkaanpak sluiten goed aan bij de uitdagingen in de langdurige zorg, zoals de gehandicaptenzorg, de geestelijke gezondheidszorg en ouderenzorg. ‘Roken is daar, net als in de wijk, vaak verweven met iemands identiteit en sociale omgeving’, zegt Helmus. ‘De kracht is dat professionals er geen extra taak bij krijgen. Oordeelvrij het gesprek aangaan sluit juist aan bij wat ze al doen, met behulp van eenvoudige gesprekskaartjes, korte trainingen en een warme verwijzing naar passende stophulp.’

Om dat gesprek goed te kunnen voeren, ontwikkelde Pharos onder meer gesprekskaarten om het gesprek over roken te openen, materialen over de werking van nicotine verslaving, stress en bestaansonzekerheid en trainingen voor sociaal werkers en stoppen-met-rokencoaches. In de komende periode gaan VGN, de NL ggz en ActiZ samen met Pharos en zorgorganisaties aan de slag om deze hulpmiddelen te vertalen naar de praktijk van de langdurige zorg. Daarbij is extra budget beschikbaar om materialen en trainingen specifiek toepasbaar te maken voor GHZ, ggz en ouderenzorg, en om zorgprofessionals te ondersteunen in oordeelvrije gespreksvoering over roken. 

Helmus: ‘Rokers hebben structureel een hoger stressniveau dan niet-rokers, juist dóór de verslaving’, legt Helmus uit. ‘Elke sigaret verlaagt even de spanning, maar in de kern houdt roken de stress hoog. Als professionals dat snappen, verandert ook hun blik op mensen die “maar niet stoppen”. De wijken hebben laten zien dat het werkt als je begint bij vertrouwen, erkenning en gelijkwaardige samenwerking. Als we die aanpak nu samen naar de zorg brengen, komt een rookvrij leven voor iedereen echt een stap dichterbij.’

Meer weten

Online trainingen over rookverslaving en oordeelvrij in gesprek gaan: Neem contact op met Rookvrij@pharos.nl voor korte modules voor sociaal werk, zorgprofessionals en stoppen-met-rokencoaches.

Webinar

Op 3 september organiseert Pharos het webinar 'Oordeelvrij in gesprek over nicotineverslaving’. Met dit webinar geeft Pharos een impuls aan het oordeelvrije gesprek over nicotineverslaving in de wijken. Die aanpak, met veel aandacht voor vertrouwen, identiteit en de dagelijkse leefwereld, biedt waardevolle inspiratie voor de gehandicaptenzorg.