Brief van Boris van der Ham aan de Minister-President

Dat geldt ook voor mij. Mijn vader was wiskundige en hield zich al bezig met kunstmatige intelligentie toen ik dat nog een saai onderwerp vond. Mijn moeders werk begreep ik als kind beter. Zij was vanaf haar meisjesjaren zuster in Rotterdam, maar werd begin jaren zestig, na het huwelijk met mijn vader, opeens wijkzuster in het dorpje waar ze gingen wonen. Haar baas heette ‘zuster Verkade’, een naam die rechtstreeks uit een Annie M.G. Schmidt versje leek te komen. Maar zuster Verkade zag al snel dat mijn moeder goed klikte met mensen waar ‘gedoe’ mee was. Daar werd ze op afgestuurd. 

Mijn moeder vertelde over een huis, alleen per bootje te bereiken, waar een stel mensenschuwe broers en zussen samen woonden die nauwelijks konden spreken. De muren waren met krantenpapier bedekt. Ze deed er wat werkjes en checkte hun gezondheid. Ze bouwde langzaam een band met hen op, en timmerde zelfs een tafeltje voor een van de mannen; iets dat ze net had geleerd op een cursus. 

Later, toen ze in De Hooge Burgt in Zwammerdam (nu Ipse De Bruggen) werkte, maakte ze mee dat mensen met Down voor het eerst zélf hun boterhammen mochten smeren. Eerst gaf dat gehannes en enorme troep, uiteindelijk bleek dat prima te gaan. De mensen werden er zichtbaar gelukkiger van, zag mijn moeder.

Weer later kwam ze geregeld bij een echtpaar thuis. Wij gingen als kinderen soms mee. Mijn moeder bekeek hun post, omdat ze zelf niet konden lezen en praatte gezellig met hen. Het waren hartelijke mensen die, zoals we dat tegenwoordig noemen, off-grid leefden: zonder elektriciteit, dus ook geen rekening die hoefde te worden betaald. Voor ons was de grootste attractie het varkentje dat vrij door de huiskamer liep en waarmee wij mochten knuffelen.

Beste Rob, dit lijkt allemaal iets van het verleden. Maar nog steeds zijn er heel veel Nederlanders waar je door het gedoe en gehannes moet kijken om hen écht te zien.  Mensen waarbij er altijd wel iets is, en waar iemands mogelijkheden pas zichtbaar worden wanneer je er echt langdurig in wilt investeren.  

Maar waar in mijn moeders begintijd de samenleving nog redelijk overzichtelijk was, is die nog veel ingewikkelder geworden, maar ook minder vrijblijvend. Je moet bankieren, DigiD gebruiken, toeslagen aanvragen, termijnen bewaken, abonnementen opzeggen en je tot anonieme instanties verhouden. Wie dat allemaal kan, merkt nauwelijks hoeveel vaardigheden daarvoor nodig zijn. Wie het niet kan, kan op tientallen plaatsen tegelijk vastlopen.

Ik hoor jou, Rob, en andere politici, vaak spreken over kansen en hoop. Dat zijn mooie ambities, maar ze klinken te vaak als een wat steriel sjabloon. Het zijn begrippen waarbij ook in het overheidsbeleid de grenzen netjes gestuct zijn en de taakverdeling kraakhelder: de woningcorporatie doet het wonen, de zorgverlener de zorg, de gemeente de ondersteuning, de bank het geld. 

Maar de werkelijkheid is voor veel Nederlanders vaak veel rommeliger, en voor hen werkt die verdeling niet. Soms moet de woningcorporatie zorg verlenen, de zorgverlener de ongeopende enveloppen van de bank openen, en de wijkagent opmerken dat iemand zijn medicijnen al drie weken niet neemt. Dat past slecht in een protocol. Misschien staat het zelfs nergens in de taakomschrijving. Maar het kan precies dát zijn wat zorg is.

Dát is mijn appèl aan jou, en aan jouw coördinerende taak binnen het kabinet: maak in al die keurige systemen ruimte voor mensen die anders gebakken zijn. In een fatsoenlijke samenleving moet er ruimte zijn voor gedoe en gehannes, en moeten we niet bang zijn juist eropaf te gaan, ook als het niet in je exacte taakomschrijving past. Geef professionals de vrijheid om soms iets te doen wat niet in het vakje past. Accepteer dat nabijheid tijd kost en niet altijd meetbaar resultaat oplevert. Nou ja, ‘geluk’ misschien. 

Boris van der Ham,

Voorzitter van de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland