AI en menswaardige gehandicaptenzorg: het gesprek over waarden wordt steeds belangrijker

Deze vragen staan steeds vaker op de agenda binnen de gehandicaptenzorg. Ook tijdens de VGN-bijeenkomst Generatieve AI en menswaardige zorg bleek dat veel organisaties niet alleen bezig zijn met wat technisch mogelijk is, maar vooral met de vraag hoe AI op een zorgvuldige en menswaardige manier kan worden ingezet. Landelijk én binnen organisaties groeit de aandacht voor dit thema. Daarom hebben wij beschikbare kennis gebundeld en vragen we je deel te nemen aan het gesprek.

Niet alleen kijken naar wat kan, maar ook naar wat wenselijk is

AI biedt kansen voor de gehandicaptenzorg, maar de waarde ervan wordt uiteindelijk bepaald door de manier waarop we deze technologie inzetten. Daarom is het belangrijk dat organisaties niet alleen nadenken over wat technisch mogelijk is, maar ook over wat wenselijk en menswaardig is.

Deze gedachte klinkt ook door in een recent rapport van het Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG). Het CEG roept op tot kritische bezinning. In hun rapport reflecteren ze op AI-toepassingen die worden gebruikt bij uitdagingen rondom personeelstekorten, een verouderende samenleving en mentale volksgezondheid. Daarbij benadrukt het rapport dat aandacht nodig is voor waarden als menswaardigheid, autonomie, privacy, verantwoordelijkheid, betekenisvol werk en betekenisvol contact. De centrale vraag is niet alleen óf AI iets kan oplossen, maar ook of het daadwerkelijk bijdraagt aan goede zorg en kwaliteit van leven.

Ook op collectief niveau roept opschaling van AI ethische vragen op. CEG beschrijft onder andere dat AI gezondheidsachterstanden kan vergroten, vraagstukken heeft rondom duurzaamheid en afhankelijkheid van technologiebedrijven kan vergroten. Het CEG formuleerde denkstappen om AI voor gezondheid en zorg in te zetten om het goede te doen, op een goede manier.

Van ethische vragen naar praktische handvatten

Ethische afwegingen krijgen ook in de praktijk steeds meer aandacht. Verschillende organisaties ontwikkelen initiatieven die helpen om het gesprek over ethiek en AI te voeren.

Quickscan AI 

Om organisaties te helpen verantwoord met AI aan de slag te gaan, ontwikkelde Anders Werken in de Zorg de Ethische Quickscan AI. Dit hulpmiddel ondersteunt teams bij het gezamenlijk verkennen van de kansen, risico’s en aandachtspunten van een AI-toepassing. De Quickscan is ontwikkeld op basis van theorie en praktijkervaringen. Programmamanagers uit de regio’s Noordoost-Brabant en Rivierenland spraken met ethici, bestuurders, zorgprofessionals en AI-experts. Daarnaast deden zij literatuuronderzoek en testten zij de aanpak in de praktijk. De inzichten uit al deze stappen zijn verwerkt in de huidige versie.

De Quickscan helpt om stil te staan bij belangrijke vragen. Blijven we met deze AI-toepassing mensen als mensen behandelen? Wat zijn de gevolgen voor cliënten, naasten, medewerkers én de organisatie? Is er sprake van meerwaarde, gelijke kansen en voldoende uitlegbaarheid?  Met behulp van gesprekskaarten bespreken betrokkenen niet alleen de voordelen van een AI-toepassing, maar delen zij ook twijfels, risico’s en dilemma’s. Zo ontstaat een breder beeld dan wanneer alleen naar techniek of efficiency wordt gekeken. Aan het einde van het gesprek worden alle criteria gezamenlijk afgewogen. Met in het achterhoofd deze vraag: zorgen we met deze AI-toepassing goed voor elkaar? Dat kan leiden tot verschillende uitkomsten: de toepassing wel of niet inzetten, een aantal aanpassingen doorvoeren of het gesprek voortzetten voordat een besluit wordt genomen.

Het doel van de Quickscan is niet om snel een antwoord te vinden, maar om met verschillende perspectieven zorgvuldig te onderzoeken wat in deze situatie het goede is om te doen. De Quickscan blijft zich ontwikkelen. Gebruik je de Quickscan? Deel dan je ervaringen met Désirée Hobbelen (doorhobbelen@outlook.com) of Inge van Kooten (ivkooten@wittenbergzorg.nl). Zo leren we van en met elkaar.

HAAZ AI

Ook zorgorganisaties ontwikkelen eigen werkwijzen, waaronder Calidus. Zij ontwikkelden HAAZ AI, het Hybride Assessmentmodel op Algoritmes in de Zorg. Dit instrument is bedoeld als leidraad voor het verantwoord gebruik van algoritmes in het zorgproces. Het bestaat uit 38 vragen en helpt organisaties relevante aspecten van AI-toepassingen gestructureerd te inventariseren, met aandacht voor transparantie, controle en praktische toepasbaarheid. In het model zijn ook een ethisch kader en een transparantiekader geïntegreerd, zodat morele afwegingen en openheid over het gebruik en de werking van algoritmes centraal staan. HAAZ is een hulpmiddel bij beoordelingen van algoritmes en AI in ze zorg en geen vervanging van andere assessmentvormen. Meer weten of ervaringen delen? Neem contact op via haaz@calidus.nl.

Samen leren over verantwoord gebruik van AI

Naast praktische hulpmiddelen groeit ook de aandacht voor onderzoek. Binnen Carmenda wordt verkend hoe AI en data op een verantwoorde manier kunnen worden ingezet in de gehandicaptenzorg. Daarbij wordt onder andere gekeken naar vraagstukken rondom privacy, datagebruik, menselijke maat en de ervaringen van cliënten en professionals. Om deze vragen goed te begrijpen worden organisaties uit de sector actief betrokken bij het onderzoek. Juist deze combinatie van onderzoek, praktijkervaring en onderlinge uitwisseling is belangrijk. 

Het gesprek is misschien wel net zo belangrijk als de technologie

De ontwikkelingen rondom AI gaan snel en bieden veel mogelijkheden. Tegelijkertijd zijn er niet altijd eenvoudige antwoorden op de vragen die daarbij ontstaan. Wat we vandaag wenselijk vinden, kan morgen opnieuw om afweging vragen. AI, de zorg en het toezicht daarop zullen de komende jaren evolueren. Onze kritische blik dient daarin mee te evolueren

Daarom lijkt het gesprek over menswaardige AI minstens zo belangrijk als de technologie zelf. Door kennis te delen, ervaringen uit te wisselen en samen stil te staan bij ethische dilemma's, kan de gehandicaptenzorg blijven werken aan een toekomst waarin technologie ondersteunend is aan wat uiteindelijk centraal staat: goede zorg en kwaliteit van leven voor mensen met een beperking. 

Doe mee aan het gesprek!