Column Gustaaf Bos: Vreemd
Niemand is vreemd in zijn eentje; je wordt het door de ogen van een ander. Er moet een zorgdienstplicht komen, om ongemak en onverschilligheid te doorbreken en tweerichtingsverkeer op gang te brengen tussen mensen met een beperking, hun naasten en andere burgers.
Al sinds de jaren negentig gaat het in de langdurige zorg over vermaatschappelijking, participatie en inclusie. Mensen met een beperking horen erbij en mogen niet door maatschappelijke ordeningen buitenspel worden gezet. Deïnstitutionaliseren dus: leven midden in (of iets meer aan de rand van) de gevestigde orde. Afbouw van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ), opbouw van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en de Wet langdurige zorg (Wlz).
Inmiddels weten we dat die fysieke en structurele veranderingen niet automatisch leiden tot minder eenzaamheid, meer acceptatie en meer erbij horen. Een belangrijke reden: mensen met een beperking worden door veel zogenaamd ‘normale’ mensen als vreemd ervaren en daardoor ontweken. En: zelfs wanneer zij opgroeien in een reguliere woonomgeving, brengen Nederlanders met een beperking (en hun naasten) een groot deel van hun leven door in een onzichtbare parallelle wereld. Binnenshuis, in dagactiviteitencentra of speciaal onderwijs, vaak onder begeleiding, met overbelaste ouders, een uitdunnend sociaal netwerk en wisselende zorgverleners. Een wereld waar weinig ‘normale’ mensen vrijwillig komen. Waarvan de toegang bovendien wordt bemoeilijkt door hardnekkige stigma’s en illusoire idealen over maakbaarheid, zelfstandigheid en zelfontplooiing.
Tijdens mijn promotieonderzoek (2010-2015) bij instellingen voor mensen met een verstandelijke beperking die werkten aan omgekeerd-integratiebeleid, ervoer ik hoe beperkt de heersende denkbeelden over ‘normaliteit’ in onze samenleving eigenlijk zijn. In ontmoetingen met mensen met een beperking voelde ik me geregeld onthand – op het punt ontmaskerd te worden als een keizer zonder kleren. Ik observeerde hoe verleidelijk het dan was om gebruik te maken van het privilege van zogenaamd ‘normale’ mensen om afstand te behouden tot het leven in die parallelle wereld. Om de overduidelijke ontrafeling van de mythe van onafhankelijkheid en onkwetsbaarheid te ontlopen.
In mijn proefschrift concludeer ik dat deze geprivilegieerde onverschilligheid een cruciaal scharnierpunt naar een inclusieve samenleving vormt. Het is immers een denkfout om de ervaren vreemdheid in de ontmoeting met een ander gelijk te stellen aan die persoon. Dat je de ontmoeting met iemand als eng ervaart, betekent niet dat de betreffende persoon eng is. Je ongemak zegt vooral iets over je eigen wereldbeeld, vooroordelen en onzekerheden. Niemand is vreemd in zijn eentje; je wordt het door de ogen van een ander.
Niemand is vreemd in zijn eentje; je wordt het door de ogen van een ander.
Dat relationele inzicht biedt kansen. In recente onderzoeken experimenteerden wij met de potentie van langdurig interpersoonlijk contact met mensen met een beperking, hun naasten en professionals. In dat contact ontstaat ruimte voor zowel ontregeling als fascinatie, en ruimte om daarvan samen te leren, mits goed gefaciliteerd.
Tegen deze achtergrond wordt de potentie van een zorgdienstplicht zichtbaar. Ruim dertig jaar na de start van de vermaatschappelijking kampt de gehandicaptensector met groeiende personeelstekorten. Mensen met een beperking, hun naasten en zorgprofessionals worden hierdoor direct geraakt. De broodnodige ruimte voor ontspanning, afleiding en gezamenlijkheid komt steeds verder onder druk te staan. De invoering van een zorgdienstplicht kan een uitweg bieden uit deze structurele problemen. Niet als een goedkope oplossing voor roosterdruk, maar als een gerichte investering in vermaatschappelijking, participatie en inclusie 2.0.
Een zorgdienstplicht kan de parallelle wereld die er nu is openbreken. Jonge mensen krijgen zo de kans om hun blik te verruimen, voorbij normaliserende noties en individualiserende idealen, en te ervaren wat gedeelde verantwoordelijkheid werkelijk betekent. Zo bouwen we samen aan een zorgzame, inclusieve samenleving.
Meer informatie
Deze blog is geschreven voor het tweede nummer van Markant 2026. Gustaaf Bos is een van de columnisten en reflecteert elke editie op ons zorgstelsel.
Markant is het tijdschrift van de gehandicaptenzorg en verschijnt vier keer per jaar. Eerdere edities van Markant lees je via www.vgn.nl/markant.
