Ontwikkelagenda

In het voortgangsonderzoek naar het Kwaliteitskader Gehandicaptenzorg 2017– 2022 door de Universiteit van Utrecht en vanuit de achterban van de leden van de landelijke Stuurgroep Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg, zijn er in het actualisatietraject suggesties en initiatieven genoemd ter verbetering van dit kwaliteitskompas en het werken met het kwaliteitskompas. Een deel daarvan is verwerkt, een ander deel staat op deze ontwikkelagenda.

Er is (net als in het Kwaliteitskader Gehandicaptenzorg 2017 – 2022) bewust voor gekozen om te werken met een ontwikkelagenda. De gehandicaptensector werkt ‘pas’ vier jaar met het kwaliteitskader en er is tijd nodig om te leren van de data en het werken volgens deze methode goed te laten beklijven, voor er gefundeerd grote inhoudelijke wijzigingen kunnen plaatsvinden. Op de ontwikkelagenda staan onderwerpen die de stuurgroep verder wil onderzoeken:

  1. Visie op kwaliteit
  2. De verbreding van de reikwijdte van het kwaliteitskompas
  3. De uitbreiding van de waaier met cliëntervaringsinstrumenten
  4. De actualisatie handreikingen
  5. De verdere professionalisering van beroepsgroepen in de gehandicaptenzorg

1. Visie op kwaliteit

Binnen de gehandicaptensector bestaat een gedeelde visie op goede zorg: persoonsgerichte zorg en ondersteuning die bijdraagt aan de kwaliteit van bestaan van mensen met een beperking. Het vertrekpunt hierbij is kwaliteit van bestaan. Dit is, volgens het model dat Schalock en Verdugo1 in 2002 presenteerden uitgewerkt in acht domeinen die belangrijk zijn voor ieders (mensen met en zonder beperkingen) kwaliteit van bestaan: lichamelijk welbevinden, psychisch welbevinden, betekenisvolle contacten en relaties, deelname aan de samenleving, persoonlijke ontwikkeling, materieel welzijn, zelfbepaling, en belangen.

Sinds het verschijnen van de publicatie van Schalock en Verdugo zijn er andere concepten ontwikkeld, waaronder positieve gezondheid, positief leefklimaat, het model van Brown met drie overkoepelende leefgebieden: Being, belonging en becoming, en de capabilitybenadering.

De stuurgroep wil het kwaliteitskompas stoelen op een eigentijdse visie op kwaliteit, en daar waar nodig qua beleid en uitwerking consequenties voor het kwaliteitskompas aan verbinden. Er is tijd nodig om te onderzoeken en grondig te bediscussiëren welke visie dat is.

In 2024 wil de stuurgroep met een eigentijdse visie op kwaliteit komen als fundament voor het kwaliteitskompas, inclusief meer passende terminologie.

De stuurgroep is zich er namelijk van bewust dat bijvoorbeeld de term gehandicaptenzorg niet meer passend is bij het huidige denken over professionele zorgverlening aan mensen met beperkingen.

1. Schalock, R.L. and Verdugo, M.A. (2002) Handbook on Quality of Life for Human Service Practitioners. American Association on Mental Retardation, Washington DC.

2. De verbreding van de reikwijdte van het kwaliteitskompas

De intentie van het Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg 2023 – 2028 is om zoveel mogelijk domeinoverstijgend en leveringsvormvrij te werken. Alle aanbieders die zorg en ondersteuning leveren aan mensen met een beperking, ongeacht financierings- of leveringsvorm en wet- en regelgeving, kunnen dit kompas in principe gebruiken.

In de praktijk werken zorgaanbieders die zorg en ondersteuning leveren op basis van het modulair pakket thuis (MPT), persoonsgeboden budget (PGB), Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en Jeugdwet soms ook al in meer of mindere mate aan kwaliteit aan de hand van het kwaliteitskompas. De ambitie is om dit, met betrokken partijen, het komende jaar ook formeel te gaan regelen.

In de komende periode wil de stuurgroep de volgende concrete stappen gaan zetten:

De Federatie Landbouw en Zorg (FLZ) heeft als branchevereniging voor de zorgboeren een eigen Kwaliteitskader Zorglandbouw ontwikkeld, dat grotendeels is geënt op het Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg. Er is een intentieverklaring tussen de brancheorganisaties Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) en FLZ getekend om tot één overkoepelend gehandicaptenzorgbreed kwaliteitskompas te komen, domeinoverstijgend en los van leveringsvorm.

In deze intentieverklaring zijn de volgende stappen opgenomen:

  1. De Stuurgroep Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg erkent het Kwaliteitskader Zorglandbouw als een gelieerd kwaliteitskader. Daarmee zal het Kwaliteitskader Zorglandbouw formeel erkend worden als een uitwerking van het Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg.
  2. Er wordt op zeer korte termijn gekeken of een uitbreiding van de reikwijdte naar in eerste instantie MPT haalbaar is.
  3. Er wordt een tijdpad opgesteld om, in de vorm van een pilot, binnen een jaar met de betrokken partijen te ontdekken of de reikwijdte van het Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg formeel kan worden uitgebreid naar (MPT)/ PGB, waarbij bij PGB wordt gekeken naar de collectieve vormen van PGB aanbod, niet het PGB in de individuele setting.
  4. Er wordt een tijdpad opgesteld om een verbreding van de reikwijdte van het kwaliteitskompas naar het sociaal domein (Wmo) en vervolgens jeugd (Jeugd-Wlz en Jeugd-Wmo) te verkennen.

3. De uitbreiding van de waaier met cliëntervaringsinstrumenten

In 2022 bestaat de waaier met cliëntervaringsinstrumenten uit twaalf erkende instrumenten, gericht op negen doelgroepen. Een onafhankelijke Commissie van Deskundigen beoordeelt deze instrumenten aan de hand van acht criteria, waaronder validiteit, betrouwbaarheid en voorwaarden voor gebruik.

De commissie beoordeelt de instrumenten ook tweejaarlijks op doorontwikkeling, zodat de kwaliteit geborgd blijft. Nieuw aangedragen instrumenten worden aan de hand van dezelfde set van acht criteria beoordeeld met een extra criterium rondom meerwaarde ten opzichte van de andere instrumenten.

De commissie stimuleert verdere ontwikkeling van instrumenten, zodat een voor elke situatie en voor elke doelgroep passend instrument beschikbaar komt.

In 2021 heeft het VGN-bestuur het advies van de Commissie van Deskundigen gesteund om de scope van de waaier te verbreden en een betekenisvol instrumentarium te (laten) ontwikkelen voor mensen met EMB.

4. Actualisatie Handreikingen

Aan het Kwaliteitskompas zijn een drietal uitwerkingen gekoppeld. Dat zijn:

  1. Leidraad Perspectief op persoonsgerichte zorg (uitwerking van goede zorg voor enkele specifieke doelgroepen).
  2. Handreiking Ondersteuningsplannen (uitwerking bouwsteen 1).
  3. Handreiking Inzicht in kwaliteit (uitwerking bouwsteen 4).

De Leidraad Perspectief op persoonsgerichte zorg is in december 2021 vastgesteld en als nieuw document gekoppeld aan dit kwaliteitskompas. De twee reeds bestaande handreikingen die al gekoppeld waren aan het vorige Kwaliteitskader Gehandicaptenzorg 2017 – 2022, worden beiden geactualiseerd. Deze actualisaties zijn volgend op de actualisatie van het Kwaliteitskader Gehandicaptenzorg 2017 – 2022 naar het Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg 2023 – 2028 en hebben daarom een plek op de ontwikkelagenda.

Actualisatie Handreiking Ondersteuningsplannen

Het zorgproces rond de individuele persoon, vormt een belangrijke bouwsteen in het kwaliteitskompas. De Handreiking Ondersteuningsplannen is een uitwerking van bouwsteen 1 en was daarmee onderdeel van het Kwaliteitskader Gehandicaptenzorg 2017 – 2022. De actualisatie van het kwaliteitskader naar het kwaliteitskompas, is een logisch moment om ook deze handreiking te actualiseren. Dit wordt opgepakt door Vilans en de VGN. In december 2022 moet de geactualiseerde handreiking klaar zijn.

Actualisatie Handreiking Inzicht in kwaliteit

In het Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg 2023 – 2028 gaan we werken met een kwaliteitsbeeld en een voortgangsbericht in plaats van een kwaliteitsrapport. Ook de frequentie hiervan is aangepast. De betrokken partijen willen gezamenlijk ontdekken en nader uitwerken hoe de drie instrumenten die we inzetten om inzicht in kwaliteit te krijgen (kwaliteitsbeeld, voortgangsbericht en visitatie), zich tot elkaar verhouden en elkaar kunnen aanvullen en versterken.

Deze uitwerking zal worden meegenomen in de actualisatie van de Handreiking Kwaliteitsrapport en externe visitatie. Met de actualisatie van deze handreiking wil de stuurgroep een passende uitwerking geven aan bouwsteen 4: Inzicht in kwaliteit. De geactualiseerde handreiking gaat dan ook ‘Inzicht in kwaliteit’ heten.

De VGN zal het aanpassen van deze handreiking samen met de betrokken partijen oppakken. In december 2022 moet de geactualiseerde handreiking klaar zijn.

5. De verdere professionalisering van beroepsgroepen in de gehandicaptenzorg

Goede zorg en ondersteuning lukt alleen als er voldoende gekwalificeerde professionals zijn. En dat staat onder druk. De krimpende arbeidsmarkt zet de mogelijkheden tot goede zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking en het hebben van een betekenisvol leven onder druk. Helemaal in de wetenschap dat de zorgvragen complexer worden.

Voldoende professionals en het versterken van de vakbekwaamheid van professionals is essentieel. De stuurgroep onderscheidt een aantal vraagstukken:

  • Hoe zorg je dat de deskundigheid van de huidige werkzame professionals op niveau blijft?
  • Hoe zorg je dat er de komende jaren voldoende gekwalificeerde professionals opgeleid worden?
  • Hoe zorg je dat aankomende professionals de juiste deskundigheid verwerven?
  • Hoe zorg je dat er de komende jaren voldoende gekwalificeerde professionals blijven in de zorg?
  • Hoe zorg je dat de ervaringskennis van mensen met een beperking, hun verwanten en sociaal netwerk ingezet wordt in de kenniscyclus?

Het getuigt van goed werkgeverschap om voortdurend aandacht te hebben voor en ruimte te bieden aan kwaliteitsborging en verdere professionalisering van de beroepsgroepen binnen de gehandicaptenzorg. Dit draagt bij aan de stabiliteit van en kwaliteit binnen teams, en daarmee ook aan bijvoorbeeld het voorkomen van probleemgedrag.

Door een veranderende maatschappij en veranderende zorgvragen, verandert ook de rol van professionals. Het blijven ontwikkelen en versterken van ieders professionaliteit wordt steeds belangrijker, met oog voor de ervaringskennis van mensen met een beperking en hun verwanten. Onderdeel van professionele ontwikkeling is ook inhoud geven aan de combinatie van formele en informele zorg. Daar hoort ook verantwoordelijkheidsverdeling bij, net zoals dat hoort binnen de diverse vormen van formele zorg. Wie is waar verantwoordelijk voor? Daarbij is een zo optimaal mogelijke mix van vaardigheden van professionals het uitgangspunt.

Beroeps- en kwaliteitsregistratie door en voor professionals en gestimuleerd door werkgevers, is een goed middel om professionals te laten werken aan hun eigen ontwikkeling en daarin eigenaarschap en leiderschap te tonen. Veel beroepsorganisaties bieden daarom al beroeps- en kwaliteitsregistratie aan. Met een ontwikkelbudget kunnen werkgevers kwaliteit en eigenaarschap van professionals stimuleren. Beroepsorganisaties spelen een belangrijke rol in professionele ontwikkeling. Samen met de beroepsorganisaties kan de noodzakelijke kwaliteit onderwerp van gesprek zijn. Binnen een beroepsregistratie is, waar wenselijk en wettelijk mogelijk, zowel ruimte voor professionals die een formele opleiding gevolgd hebben, als voor hen die op een andere wijze bevoegd en bekwaam geraakt zijn.

De VGN neemt, samen met zorgaanbieders, de beroepsverenigingen en het onderwijsveld, een actieve rol naar onderwijsinstellingen binnen het (post)mbo, (post)hbo en (post)universitair onderwijs om toekomstige professionals goed voor te bereiden op hun rol in de zorg voor mensen met een beperking.

Discussie over en onderzoek naar het aantrekkelijk maken van de sector voor toekomstige professionals blijft eveneens onderwerp van aandacht. Hiertoe vindt geregeld (bestuurlijk) overleg plaats met bijvoorbeeld beroepsorganisaties. Een mooi voorbeeld van een uitkomst is het convenant medisch generalistische zorg voor mensen met een beperking dat in 2020 werd gesloten door VGN, beroepsorganisaties, cliëntenorganisaties en verzekeraars.